Discussions held at the International Seminar “Problems of publication of children’s books today”

KUMTESË E Z. GËZIM TAFA – DREJTOR I SHTËPISË BOTUESE OMBRA GVG

A PO E MUND LETËRSIA GLOBALE LETËRSINË PËR FËMIJË NË SHQIPËRI ?!*

Në të vërtetë kjo është një pyetje, përgjigja e së cilës nuk të mundon gjatë. Por, më shumë se një studim akademik, kjo trajtesë është një kumt, për gjendjen e letërsisë për fëmijë në Shqipëri, udhëkryqet dhe dilemat në të cilat është mbërthyer ajo, dhe që të arrijmë deri tek problemet, duhet të kemi të qartë rrugëtimin e saj.

Nëse në botë fillesat e letërsisë kryesisht moralizuese apo religjioze, i gjejmë diku nga mesi i shekullit të pesëmbëdhjetë, duhet të kemi në vëmendje se pikëtakojnë me kohën kur Johan Gutenbergu e revolucionarizoi procesin e shtypit. Kjo teknologji mundësoi, krahas veprave të letërsisë për të rritur, edhe bashkëudhëtimin e proçesit të botimit të letërsisë për fëmijë. Dy shekuj më vonë, në vitin 1658 libri i John Amos Omenius, “Orbis Pictus”, qarkulloi si libri i parë i ilustruar për fëmijë. Kjo lloj enciklopedie rrëfimtare, e shoqëruar me vizatime, përveç informacionit ishte edhe një mënyrë për ta lexuar tekstin nëpërmjet imazheve. Ndërsa në shqip, gjurmët e krijimtarisë letrare çfaqen rreth dyqind vjet më pas, diktuar nga realiteti historik, dhe socio-kulturor. Në këtë kohë “Liza në botën e çudirave” e Lewis Carrol-it ishte botuar dhe qarkullonte e ilustruar mrekullisht nga John Tennie. Është viti 1866.

Katër veprat e Kostandin Kristoforidhit të botuara nën kujdesin e Shoqërisë Biblike, i njohim si librat e parë në shqip.  Por, përtej Adriatikut Jeronim De Rada kishte botuar “Këngët e Milosaos”, – saktësisht në Napoli, 1836. Botimet e mëpasme, në histori i njohim si vepra të Periudhës së Rilindjes. Deri në mbarimin e luftës së dytë botërore, letërsia shqipe, përveç tipareve romantike, ka nota të theksuara të nostalgjizmit patriotik. Këto cilësi i gjejmë edhe më të qarta në krijimtarinë e Naim Frashërit, De Radës, Çajupit, Skiroit, Darës së  ri, Asdrenit e Mjedës, dhe më pas në autorët e Letërsisë së Pavarësisë, te Konica, Fishta, Noli, Migjeni, Poradeci, Kuteli etj. Edhe pse kjo letërsi ndikoi në zgjimin kombëtar,  letërsia për fëmijë thuajse është e munguar.

Në vitin 1946, në Shqipëri kishte filluar nga puna Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, me orientim letrar që botonte edhe letërsinë për fëmijë. E vetmja dhe e centralizuar, kjo shtëpi kontrollonte dhe botonte atë letërsi që plotësonte kriteret e dogmës dhe ideologjisë së realizmit socialist. Gjatë egzistencës së saj janë hedhur edhe bazat e letërsisë “moderne” shqipe për fëmijë. Deri në mesin e viteve 1970, ajo është e orientuar kryesisht tek përrallat dhe poezia dhe më pak te romani, tregimet, fumeti, përshtatjet apo librat e ilustruar me ngjyra. Ajo është një krijimtari që nuk i njeh interesat dhe problemet e moshës, me kufizime të dukshme, me tingëllima naive dhe shpesh banale. Personazhet e kësaj letërsie janë partizanët, heronjtë e punës socialiste, kooperativistët apo nxënësit e dalluar, ndërkohë që bashkëmoshatarët e tyre në botë janë rritur me bëmat e Robinson Kruzosë, Gulliverit, Lizës, Heidit, Gavroshit, Kozetës, Piter Panit, Hirushës, Kësulëkuqes, Pinokut, Bambit, Hakëllberri Finit, Pipi Çorapegjatës, Harry Poterit… dhe lista është shumë e gjatë. Fatkeqësisht letërsia shqipe ende nuk ka mundur të krijojë një personazh që ti afrohet kësaj liste.

Nëse, trashëguam pak vepra për fëmijë nga kjo krijimtari, është interesant fakti se editoria private shqiptare, nuk lindi si një zgjatim i konceptit botimor dogmatik të shtëpisë botuese Naim Frashëri. Dëshira për të kapur kohën e humbur, mundësoi që gjithçka që botohet në perëndim, në kohë reale të vijë edhe në shqip. Falë profilizimit dhe një filozofie të qartë, edhe pse në një treg të çorientuar e pa rregulla botuesit e librave për fëmijë e kanë ngritur standardin e përfaqësimit. Por, ashtu si letërsia shqipe për të rritur, edhe kjo letërsi vuan nga e njëjta diagnozë. Mospërshtatja, mbetja jashtë ritmeve dhe interesave të letërisë globale, e mbyllur brenda një tregu të kufizuar në këtë territor të vogël ballkanik, me barriera artificiale, pa vëmendjen e institucioneve, të dashamirësve dhe lexuesit.

Në vitin 1969, në vitin e 150 vjetorit të botimit të parë botuesi i Random House e ftoi Salvador Dalinë e madh që të ilustronte me ngjyra me 12 heliogravura librin “Liza në botën e çudirave”. Në frontespic, botuesi zgjodhi një gravurë origjinale me firmën e Dalisë. Prej kësaj strukture, ky edicion u kthey në ngjarje që i tejkaloi të gjitha pritshmëritë. Bashkëpunimi i Dalisë, me Random House, vazhdoi edhe me ilustrimin e librave të tjerë, ai  “Romeo dhe Zhuljeta” të Shekspirit apo “Kuzhina erotike”.

Në vitin 1955, një tjetër spanjol, gjeniu Pablo Picasso, kishte realizuar për “Le Lettre Françiase”, trembëdhjetë grafika bardhë e zi dhe me ngjyra, të “Don Kishotit të Mançës”. Ndryshe nga struktura piktorike blu apo kubiste, ato kishin tendencë ekspresive. Dali, e kishte ende të freskët jehonën e kësaj ngjarjeje të Picassos, ndaj i propozoi Shtëpise Botuese Random House, botimin në anglisht të kësaj kryevepre të letërsisë spanjolle me ilustrimet e tij. Edhe ky homazh për Servantesin garantoi sukes absolut.

E solla në vëmendje këtë rast, sepse dua të ndalem në marrëdhëniet që individë apo institucionet e vendeve të ndryshme, tregojnë për mbështjen dhe promovimin e letërsisë së tyre. Shumë syresh, nëpërmjet projekteve, mbështesin edhe në gjuhën më të vogla publikimin e letërsisë klasike dhe bashkëkohore. Po me letërsinë tonë për fëmijë çfarë ndodh sot?

Në studimin “Koncepti i fëmijëve mbi botën”, në kapitullin mbi zhvillimin psikomotor të fëmijëve, psikologu zviceran Jean Piaget thotë: “Fëmijëve, duhet t’u lexojmë që në ditët e para të jetës, jo më pak se njëzet minuta”. Kur fëmija është në moshën 0-1 vjeç duhet ti këndojmë ninulla. Në moshën 4 vjeç atij duhet ti lexojmë tekste me ilustrime me ngjyra dhe me fabul të shkurtër, ndërsa kur është 4-5 vjeç duhet ti mësojmë rimat.

Personalisht unë mendoj se ky kujdes përgatit të dashuruarit me leximin.

Rreth pesëdhjet vjet më parë, mësuesja ime e kopshtit në qytetin tim të lindjes, më ka mësuar: Ylli i vogël lart në qiell / dukesh porsi zjarr në pyll… të K. Kristoforidhit. Jam i bindur se mësuesja ime e dashur nuk ka pasur asnjëherë rast që ta njohë psikologjinë e Jean Piages…  por, fakti që do të ju lexoj më poshtë më trishton. Sot fëmijët 4-5 vjeçarë, në sistemin parashkollor,  në kopshtet tona shtetërore dhe private, këndojnë në kor rima të tilla:

Këmba para, këmba mbrapa / këmba majtas, këmba djathtas / Dora para, dora majtas / dora lart, dora poshtë / Kërcejmë hop-hop-hop / këmbët i përplasim… 

Më falni por do ta bëj një lutje: “Zot, shpëtoje lexuesin e së nesërmes prej kësaj marrëzie”.

Por, në historinë e letërsisë tonë mungon një Ezop, një Andersen, një Defo, një Barri, një Kipling, Caroll, apo Joan Rolling. Këtij fakti i shtoj edhe klimën e botimeve në përgjithësi. Nëse në raftet e librarive në të gjithë shqipërinë vështirë se gjen ndonjë libër për fëmijë të një autori shqiptar, vargjet me këmbë dhe me duar që citova më sipër, janë marrë nga një botim që shitet me disa mijëra kopje prej vitesh nëpër kopshtet. Ky [këto] libër mban  autorësinë e metodistëve, që hartojnë politikat dhe kurikulat e arsimit parauniversitar dhe që nuk kanë lidhje me letërsinë. Veçse kjo gjëmë rëndohet edhe më shumë në tekstet e shkollave nëntëvjeçare e të mesme, hartuar pa filtra dhe të denatyruara.

Nga ana tjetër duhet të pranojmë se ka një realitet dhe një standard kulturor krejt të ndryshëm të fëmijëve tanë, nga i yni apo i shumë shkrimtarëve të letërsisë për fëmijë. Ata kanë diferenca kulturore, janë më të informuar dhe e zotërojnë teknologjinë e hi-techut. Komunikimi apo lundrimi në mediume të njëjta me bashkëmoshatarët e tyre në botë, u jep të drejtën për të qëmtuar edhe në veprat e letërsisë bashkëkohore a klasike. Ata e janë të lirë për të zgjedhur, çka është më e nevojshme dhe e shëndetshme.

 

…dhe si përfundim: Letërsia shqipe për fëmijë është në betejë me letërsinë globale !!!

Falenderoj Shtëpinë botuese “Dituria”, si promotore e kësaj veprimtarie organizuar kaq bukur.

 

KUMTESË E ZNJ. ANILA BISHA – SHTËPIA BOTUESE MEDIAPRINT

“Përvoja, problematika dhe zgjidhje të mundshme lidhur me botimin e librave didaktikë jo-fiction për fëmijë dhe të rinj.”

 

Përvoja

Bibliotekat nuk do të kishin kuptim nëse në raftet e tyre do të gjenim vetëm libra artistikë. Të mirat që fëmijët përfitojnë nga kultura e leximit të librave të gjinive të ndryshme janë një indicie për ta ushqyer këtë fakt me iniciativa të vazhdueshme që inkurajojnë zhvillim.

Nuk mjafton që fëmijët dhe të rinjtë të duan leximin, as argumenti se kjo gjë u lejon atyre që të “zhvillojnë” imagjinatën, apo mendimin kritik dhe të rrisin aftësitë e tyre të leximit. Mbetem e mendimit se kur një fëmijë lexon vetëm letërsi artistike ai nuk mund të marrë të njëjtat vlera si një fëmijë që lexon lloje apo gjini të ndryshme librash. Nëse librat e tyre të preferuar janë të llojit fantazi, ata do t’i ndihmojnë që të zhvillojnë edhe më shumë fantazinë, nëse librat e tyre kanë përmbajtje didaktike që zhvillon aftësitë krijuese në fizikë, kimi apo rritin njohuritë në fushën e matematikës, atëherë dija merr përmasa jo vetëm artistike por edhe edukuese.

Librat jofiction dekada më parë kudo në botë u injoruan nga ekspertët e literaturës së fëmijëve por edhe mësuesit ashtu. Një problematikë globale kjo që shumë shpejt u korrigjua në vite dhe sot botuesit kudo kanë arritur të plotësojnë këtë boshllëk deri në bollëk titujsh të shumëllojshëm. Tashmë nxënësit mësojnë për fizikën, kiminë, diturinë e natyrë apo muzikën jo vetëm në tekstet shkollore por edhe botime didaktike të shumëllojshme.

Këtë prirje globale besoj se prej thuajse një dekade e kemi vënë re dukshëm edhe në vendin tonë, ku duket se botuesit kanë ofruar për lexuesit jo vetëm letërsi artistike por edhe gjini të tjera. Megjithatë më duhet të theksoj se vështirësitë e botimit të librit didaktik kushtëzojne diversitetin në lloje sepse kanë shumë herë më pak lexues se sa libri artistik dhe ne botuesit pa lexuesin nuk mund të ekzistojmë.

Në të gjithë eksperiencën time në fushën e botimeve ku libri shkollor dhe libri për fëmijë ka patur një vend të rëndësishëm kam synuar që me përzgjedhjen e kujdesshme të botimeve të krijojmë profilin tonë si botues të librit shkollor dhe e didaktik.

Më duhet të theksoj se më së shumti kjo lloj letërsie është e përkthyer dhe shumë rrallë ajo ka ardhur si mundësi e mirëfilltë nga autorë shqiptarë. Padashur të hy në spektrin e realitetit të mungesës së kësaj gjinie nga autorë shqiptarë do të duhet të theksoj se ne punojmë në një fushë të vështirë dhe aspak të lehtë sepse shpejtësia e furishme e teknologjisë na konkurron.

I mbetem gjithnjë mendimit se kjo lloj letërsie është po aq kreative sa letërsia artistike. Realisht fëmijët sot kanë shumë mjete informimi dhe në hapësirën e madhe të informacionit shpesh herë humbasin me lexime të paorientuara dhe kuturu apo në rrjete sociale e lojëra elektronike.

Në dyzimin mes një libri elitar dhe çmimeve të larta që ka ky lloj libri duket se ne botuesit tashmë kemi një status tjetër që na jep mundësinë të investojmë në këtë drejtim dhe të botojmë libra të kësaj gjinie. Vitet e fundit ka “një shpërthim” të këtij zhanri në aspektin e disponueshmërisë, shumëllojshmërisë dhe përsosmërisë për të gjitha moshat. Në botë kjo lloj letërsie po lulëzon dhe konsiderohet si libër elitar.

Ne kemi arritur të kuptojmë se fëmijët dhe të rinjtë kënaqen duke mësuar rreth botës. Nga ana tjetër kjo lloj letërsie plotëson nevojat e mësuesve dhe përmbajtjen e kurrikulës. Tashmë ne duhet të dalim nga steriotipia e ngritur në kohë ku në një orë mësimi ka nxënës, tekst mësimor dhe mësuesin që shpjegon. Lexohet dhe nga mësuesit dhe përthithet nga nxënësit. Po kështu leximi i librave jofiction vendos një lidhje më të fortë midis prindit dhe fëmijës, zbulojnë fakte interesante, ndajnë njohuri të reja apo diskutojnë për ngjarje që gjejnë në libra të tillë. Fëmijët kanë nevojë për një “dietë” të vazhdueshme të materialeve jo-fiction gjatë gjithë viteve të tyre të shkollimit.

Kohë më parë Mediaprint, shtëpia botuese që unë drejtoj, mori të drejtat e publikimit të një serie leximesh për edukimin financiar nga Capstone Publishers, e cila është një kompani lider në fushën e botimit edukativ për fëmijët. Ata na sugjeruan se kjo seri e suksesshme mund të plotësonte një hapësirë në fushën e edukimit financiar jo vetëm për çdo lexues por edhe për sistemin shkollor. Këto libra u ofrojnë nxënësve mundësinë që të orientohen dhe të marrin vendimet e duhura në jetë në lidhje me financat personale apo edhe më shumë.

Por ndryshe nga suksesi që kishin arritur në vendin ku ishin krijuar ne ndeshëm në një rezistencë prindërore ndryshe nga sa besonim se do të ishin të parët ata që do t’i bënin pjesë të bibliotekave të tyre. Pretendimet e tyre se ne këto njohuri i dimë dhe fëmijëve ua mësojmë vetë na habitën dhe na stepën që në këtë fushë të mos sjellim botime të kësaj gjinie.

Nga përditshmëria jonë kemi vëmë re se më së shumti janë mësuesit e letërsisë ata që orientojnë nxënësin drejt leximit të letërsisë artistike, por shumë rrallë botimet didaktike jo fiction janë pikë orientimi për mësuesin e matematikës, fizikës, pse jo edhe fiskulturës etj. Mësuesit duhet t’u rekomandojnë nxënësve një shumëllojshmëri tekstesh jofiction që janë sfiduese.

Shoqëria jonë vazhdon të bëjë rezistencë në tendencën në rritje që kanë botime të tilla në botë. Të botosh këtë lloj gjinie në Shqipëri është sakrificë, por dhe sfidë. Sakrificë sepse pa blerës një libër humbet në magazinat e botuesit dhe sfidë sepse përtej vështirësive krijon biblioteka dhe lexues elitarë.

Kombinimi i iniciativave tona me strategji që inkurajojnë zhvillim të botimeve në këtë drejtim na krijon më shumë hapësira për të realizuar lidhjen e librit me nxënësin mësuesin e prindin. Botimet didatike apo jo fiction janë kulturë që ndikon jo vetëm në shijet estetike të fëmijëve dhe të rinjve por ngjizin dije, përcjellin aftësi dhe krijojnë tharmin për një lexues “të përjetshëm”.

 

 

KUMTESË E  PROF. LILI SULA- STUDIUESE E LETËRSISË, UNIVERSTETI I TIRANËS

Anketimi i përbashkët

Të pëlqen të lexosh libra? Përgjigjen nga: Shqipëria, Italia, Maqedonia

Ky kumtim mbështetet në të dhënat e anketimit “Lexues të fortë dhe të “dobët”: disa përfundime të anketimit për lexueshmërinë”, i cili u mbajt në seminarin ndërkombëtar Letërsia për fëmijë dhe lexuesit e saj: Strategji të reja për nxitjen dhe promovimin e leximit. Ai është pjesë e një studimi krahasues midis partnerëve të tjerë të projektit, përkatësisht Shtëpisë Botuese Tabernakul, Shkup, Maqedoni dhe Agjencisë Kulturore Arcipelago, Napoli, Itali dhe vjen në kuadër të projektit “Lexuesit e së ardhmes”, që realizohet nga shtëpia botues Dituria, mbështetur nga Programi Europa Krijuese e Bashkimit Europian. U anketuan rreth 1100 nxënës në Shqipëri; 1000 në Itali, po kaq në Maqedoni përmes pyetësorëve, dhe në Shqipëri u përgjigjen 930 nxënës. Anketimet u kryen në grupmoshat 6-10, 11-16 vjeç, në Tiranë, Shkodër, Durrës, Kavajë.

Për të shpjeguar zakonet e leximit të këtyre fëmijëve po përgjithësojmë disa prej të dhënave të mbledhura. Vërejmë se  kur prindërit lexojnë, atëherë ka më shumë gjasa që fëmijët të bëhen lexues të fortë. Mbi 60% e të anketuarve në Shqipëri që lexojnë, shprehen se prindërit e tyre lexojnë!  Rritet kjo përqindje me afro 10% në Itali. Grupmosha që lexon më shumë është midis 9-12 vjeç ( 59%). Dukshëm, vajzat lexojnë më shumë se djemtë, dallim gjinor që vjen e theksohet edhe në moshë më të rritur. Në lidhje me pyetjen se çfarë zhanri letrar lexojnë: fëmijët në Shqipëri si dhe në Itali e Maqedoni parapëlqejnë sipas grupmoshave afro 70% përrallat, për fëmijët nga 6-10 vjeç; dhe librat me aventura për fëmijët nga 11-16 vjeç. Librat me “princesha, zana, aventura e Pepa Pig” për grupmoshën 6-9 vjeç dhe librat me aventura e me mistere për moshën 11-16 vjeç janë librat më të preferuar. Një nga veçoritë e marrëdhënieve të fëmijëve me librin në Itali është se 2/3 e tyre pohojnë se shkollat e tyre zhvillojnë veprimtari letrare që promovojnë leximin, përmes takimeve me autorë, pjesëmarrjes në festivale për të rinj, në panaire dhe shumë forma të tjera. Siç thotë Umberto Eco në librin e tij Pape Satan Aleppe: Ka lindur moda e festivaleve! nganjëherë “të tepruara”në Itali. Por nuk ndodh kështu për fëmijët tanë. Dhe situata të ngjashme ka edhe në Maqedoni. Interesante të shënojmë frekuentimin në biblioteka të fëmijëve: në Itali mbi 60% nuk shkojnë në bibliotekë dhe diçka më shumë se  30% e frekuentojnë  bibliotekën. Në Maqedoni 1/3 e nxënësve frekuentojnë bibliotekën e qytetit ose të shkollës. Tek ne, çështja e bibliotekave publike, shkollore  hap një temë të gjerë diskutimi. Vlen të theksojmë se fëmijët tanë nuk e kanë të krijuar këtë marrëdhënie ose e kanë shumë pak në krahasim me vendet e tjera, sepse organizimi dhe funksionimi i bibliotekave tona ka mjaft probleme, që lidhen me vendin e papërshtatshëm, përkushtimin e mësuesit por në radhë të parë me varfërinë e titujve që të ofron biblioteka.

Kam marrë pjesë në disa promovime në kuadër të këtij projekti në shkolla të ndryshme dhe mund të thuhet pa doreza që vetëm biblioteka nuk mund të quhen!

Sa për zonat gjeografike, siç ndodh edhe në Itali dhe Maqedoni, midis veriut më të zhvilluar dhe Jugut më pak të zhvilluar apo brenda një zone me periferinë e saj, edhe në Shqipëri gjen të njëjtat karakteristika. Në Tiranë dhe Vlorë lexohet shumë më tepër sesa në Kavajë dhe Peqin! Pra, dallimet gjeografike, ekonomike, kulturore kanë një rol të rëndësishëm.

Në Tiranë pyetjes Të pëlqen të lexosh Libra? i janë përgjigjur” Shumë” 80% e të anketuarve, kurse në Kavajë vetëm 32%.

Tek ne dhe në vende të vogla përgjithësisht lexohet më shumë letërsi e përkthyer.  Më shumë se 80% e fëmijëve tanë shprehen se letërsia që parapëlqehet më shumë prej tyre është letërsia e huaj, sepse: -Botohen shumë më tepër libra të përkthyer me tematikë tërheqëse;-Janë të shkruar më bukur;-Lexojmë libra që lexojnë moshatarët tanë në botë.

Gjithsesi, në Shqipëri ka një bindje se për shkak të shumë faktorëve të njohur edhe në vende të tjera, por edhe faktorëve lokalë, të cilat i përmendëm apo do t’i përmendim më pas, fëmijët lexojnë më pak. Ka shkolla në fshatrat e Kavajës ku të gjithë nxënësit e klasës kishin lexuar vetëm 2-3 tituj, të cilat në fakt ose ishin të përfshira në librin e leximit ose gjendeshin jetime në bibliotekën e shkollës. Siç kishte një numër të konsideruar nxënësish që nuk kishin kohë të lexonin sepse “ndihmonin prindërit” dhe nuk kishin lexuar asnjë libër jashtëshkollor gjatë gjithë vitit të shkuar! Por kjo jo vetëm në fshatra.

Kemi të njëjtin mendim me kolegët italianë e maqedonas se shprehitë e leximit janë të kushtëzuara dhe përforcohen në shkallë të lartë nga mundësitë për të zhvilluar punë konkrete (kurse, laboratorë, takime me shkrimtarë, artistë, autorë, botues) që ju pëlqejnë fëmijëve. Faktorë të tjerë të rëndësishëm janë të natyrës ambientale, kulturore, sociale, familjare. Mes këtyre vendin e parë e zë shkolla dhe niveli socio-ekonomik

Gjendja ekonomike ka ndikuar në rënien e dëshirës për të lexuar. Sigurisht gjendja ekonomike ka peshën e vet domethënëse, por sipas nesh, edhe një ndryshim në treguesit e të ardhurave, nuk do të përkthehej menjëherë me rritjen e shitjeve të librave, pra edhe në leximin e tyre. Përmirësimi i gjendjes ekonomike nuk përbën të vetmin kusht të domosdoshëm që do të sillte përmirësimin e gjendjes së leximit.  Ndikimi i teknologjisë dhe mundësia për të bërë aktivitete të tjera tërheqëse dhe mungesa e promovimit të leximit janë faktorë me rëndësi për këtë gjendje. Puna me fëmijët për të krijuar shprehi e kulturë leximi mbetet misioni kryesor. Për të realizuar ndryshimin, po e theksoj sërish, është i nevojshëm dhe aktiviteti promocional i leximit, i bashkërenduar me politika publike, shtetërore dhe në nivel bashkish për një plan leximi, të financuar dhe i përditësuar.

***

Duke folur  për të rinjtë dhe kënaqësinë e humbur të leximit, një nga shkrimtarët e njohur sot, Daniel Pennac, shkruan se: “Përgjigjet janë të shumta: zakonisht fajësohen televizionet, video lojërat, kompjuterët dhe në përgjithësi të gjitha teknologjitë e reja, por edhe shkolla dhe shoqëria e konsumit shpesh konsiderohen përgjegjës. Duke i konsideruar  këto shkaqe objektive, shoh që na çlirojnë nga çdo përgjegjësi subjektive: është gjithmonë faji i të tjerëve dhe i një sistemi mbi të cilin nuk kemi kontroll. Shumë e lehtë!” Pra, gjithkush duhet të marrë përgjegjësitë e veta.

KUMTESË E ZNJ. ANGELA LA TORRE – PËRFAQËSUESE E AGENZIA ASSOCIAZIONE ARCIPELAGO

“Ricomincio dai Libri”

Riflessioni sul libro a Napoli e in Provincia

“Quando si vende un libro a una persona, non gli si vendono soltanto dodici once di carta, con inchiostro e colla, gli si vende un’intera nuova vita.  Amore, amicizia, e navi in mare di notte; c’è tutto il cielo e la terra in un libro, in un vero libro”.

Morley

Nell’ambito del progetto europeo socioculturale “Readers of the future” l’Associazione Agenzia Arcipelago ha attivato un’indagine conoscitiva sul libro e sulla lettura, cui ha seguito poi un concorso e una manifestazione festival del libro a Padula (dal 12 al 14 maggio 2017). Oggi le politiche culturali a sostegno e promozione della lettura rivestono particolare importanza per una molteplicità di fattori che riguardano, tra gli altri, l’educazione, la scuola, il territorio, la salute e la crescita dei ragazzi, del capitale culturale complessivo di un territorio, il rafforzamento delle capacità critiche e creative dei giovani, il grado di apertura, di consapevolezza e di coesione del tessuto sociale.

L’obiettivo principale è stato quello di indagare sulle abitudini di lettura di 1000 studenti di due fasce di età (6-11; 12-15): storie, leggende, miti, fiabe, credenze e atteggiamenti dei bambini e dei giovani lettori in Italia. Lo scopo del sondaggio è stato anche quello di sostenere i genitori, gli insegnanti e gli altri professionisti di alfabetizzazione in una più ampia promozione della lettura. I dati finali sono risultati utili per ulteriori progressi del nostro progetto.

Per costruire politiche pubbliche efficaci, che raggiungano l’obiettivo di allargare le dimensioni del bacino dei lettori di libri e giornali, riteniamo sia necessario coordinare le azioni poste in essere dalle Istituzioni a livello nazionale e locale, ma anche sostenere e valorizzare le buone pratiche di cui il Paese è ricco, analizzando i fattori che ne determinano il successo e creando le condizioni per una loro riproducibilità, mettendole in rete e favorendo lo scambio di esperienze. Partendo dalla convinzione, suffragata anche da studi recenti, che la lettura è un‟ attività fondamentale – per l’individuo e per la società –, da cui dipende la crescita intellettuale ed economica di un paese, riteniamo che una panoramica dello “stato della lettura” in Europa e nel mondo sia uno strumento prezioso per riflettere meglio sulla situazione italiana, sull’urgenza di un intervento pubblico e sulle iniziative più opportune da avviare.

Non sorprende rendersi conto che quasi tutti i paesi industrializzati hanno elaborato programmi per diffondere l’abitudine alla lettura, secondo modalità e ritmi diversificati. In nessun paese questi tentativi sono considerati sprechi di tempo, energie e risorse, ovunque sono pensati e messi in atto come investimenti per il futuro; ciò deve spronarci a fare altrettanto e a studiare – attraverso l’analisi e la comparazione delle campagne e delle iniziative portate avanti dagli altri paesi – il modo migliore di avvicinare gli italiani ai libri e di instillare in loro l’amore per la lettura.

L’aumento della quota di lettori che si è registrata in Italia nei decenni passati è in gran parte legata all’incremento del numero di nostri concittadini che hanno conseguito un diploma di scuola superiore o una laurea, verificatosi nello stesso periodo. Questo dato è incontrovertibile, ma non vanno ignorate alcune contraddizioni che caratterizzano il rapporto fra istruzione e lettura in Italia.

La scuola è luogo primario di apprendimento della lettura, di avvicinamento al libro nelle sue forme cartacee, miste, digitali. La centralità della scuola nel processo dell’apprendimento e del consolidamento delle competenze di lettura ne fa, gioco forza, anche il luogo nel quale i giovani avvicinano, secondo un predisposto processo didattico, testi di differente complessità, di vari generi letterari ed editoriali, al fine di accedere alla conoscenza e di acquisire un metodo per ricercarla in autonomia.

La scuola rappresenta la chiave di volta nel processo di formazione del lettore anche se molte associazioni culturali svolgono un ruolo importante promuovendo attività laboratori ali legate alla lettura.

La lettura è quindi concepita come la chiave della porta che apre la strada al crescere dei bambini prima, dei ragazzi e dei giovani poi, per insegnare ad essere aperti alle novità, felici di imparare, pronti a trovare soluzioni, capaci di interrogarsi e interpretare i sentimenti, consapevoli verso il mondo che ci circonda; si legge in Internet, con un tablet, si leggono gli sms o le e-mail.

Le scuole, nel rispetto della loro autonomia, progettano percorsi educativi tesi a incrementare il piacere intellettuale ed emotivo del leggere e finalizzati allo sviluppo dell’identità, dell’autonomia, delle competenze e all’esercizio della cittadinanza.

Oggi il panorama della scuola che si fa apertamente promotrice di libri e di lettura non appare affatto omogeneo. La spiccata pluralità di esigenze che caratterizza le classi della scuola contemporanea può trovare proprio nella pluralità dell’offerta editoriale strumenti preziosi per articolare la didattica individualizzata.

Particolare importanza assume la biblioteca scolastica, anche in una prospettiva multimediale, da intendersi come luogo privilegiato per la lettura e la scoperta di una pluralità di libri e di testi, che sostiene lo studio autonomo e l’apprendimento continuo; un luogo pubblico, fra scuola e territorio, che favorisce la partecipazione delle famiglie, agevola i percorsi di integrazione, crea ponti tra lingue, linguaggi, religioni e culture, nel nostro Paese la biblioteca scolastica è di volta in volta considerata un lusso o un accessorio, oppure il fiore all’ occhiello della scuola. A tutt’oggi le esperienze più significative nel campo della promozione della lettura riguardano scuole in cui esiste una biblioteca scolastica in un ‘ ottica di rete e di sistema.

Da anni operiamo con artisti, scrittori e psicologi  nelle periferie della città di Napoli e in un quartiere a rischio: Secondigliano.  Il problema della condizione di vita nelle periferie è una questione della quale si discute da tempo e che oggi è tornata in primo piano. Numerosi studi  cercano di prendere in esame e confrontare i differenti casi di periferie a rischio nelle metropoli.

Queste aree sempre più spesso vengono definite periferie sociali, cioè luoghi che racchiudono situazioni di fortissima disuguaglianza e degrado. In alcune città del nostro paese, annoverato tra quelli “sviluppati”, ci sono condizioni di vita che non assicurano nemmeno l’applicazione dei principi fondamentali: il diritto alla lettura[1], all’istruzione e alla cultura, alla salute, al paesaggio, all’ambiente, al patrimonio storico-culturale, alla partecipazione alla vita sociale e politica, al rispetto delle leggi.

La periferia è in larga parte abitata da cittadini che non possono permettersi un alloggio nelle aree centrali e sono costretti a vivere in luoghi sempre più lontani.

A differenza degli anni del secondo dopoguerra, in cui ad abitare questi miseri alloggi c’erano soprattutto immigrati provenienti dal centro e dal sud Italia, ora troviamo cittadini di ogni classe svantaggiata. Cambiano quindi i soggetti ma non le motivazioni che spingono migliaia di persone a sopportare condizioni di vita così difficili nella speranza di poter avere una casa ed un lavoro dignitoso.

Qui ed altrove ossia a Napoli esistono periferie (Scampia, Ponticelli, ecc.) e per fortuna tante associazioni culturali e non profit che operano con i bambini e i giovani per una sorta di “riscatto culturale”: le persone con disagio sono molte ed interessanti le iniziative culturali[2] rivolte al mondo del disagio dei minori e alla promozione del  libro che si svolgono presso istituti culturali e scuole.

Nello spazio lettura delle scuole è possibile ascoltare storie, coltivare la lettura autonoma, sperimentare momenti di animazione della lettura, scoprire le opportunità ludiche offerte dal libro attraverso laboratori creativi, partecipare a laboratori di scrittura creativa, di costruzione del libro, di illustrazione e di altri possibili percorsi laboratoriali che si coagulino attorno a momenti di narrazione e di lettura.

L’ascolto e la lettura, dunque, (in particolare quella a voce alta, autentica forma di comunicazione tra adulto e bambino e possibile “medium” di relazioni affettive) in una grande metropoli come Napoli vuol dire creare “comunità di affetti”,  strumenti di “travaso emozionale”, che concorrono a sviluppare nei minori un cammino di percezione di sé e di relazione con l’altro.

Nel complesso degli innumerevoli interventi promossi nelle scuole, non viene  trascurata l’azione di sensibilizzazione degli adulti: genitori, familiari, insegnanti, educatori. A queste figure viene proposto un piano di offerte formative e di aggiornamento (momenti di confronto, corsi, dibattiti, incontri con esperti…) sui temi della lettura e della letteratura per l’infanzia e, per estensione, su tutte le tematiche relative alla cura del minore e alla promozione della sua crescita.

In questa prospettiva, in un quartiere ad altissima percentuale di minori, la  biblioteca comunale assume una identità nuova e più significativa: smette di essere un contenitore di libri funzionale all’apprendimento, alla didattica, alla competenza linguistica e cognitiva, e  diviene piuttosto  luogo di promozione umana, d’incontro, confronto e condivisione, al servizio della crescita complessiva della persona e dell’intelligenza emotiva ed affettiva dei ragazzi.

Molti studenti del quartiere di Secondigliano di Napoli, dove operiamo da circa 10 anni  con progetti sociali (istituto comprensivo  statale “Pascoli 2”) gli studenti e i minori partecipano a numerosi eventi quali il “libro festival”, una maniera interessante d’illuminare le periferie. La promozione del libro, in una zona ad alto rischio criminalità della città partenopea,  per mettere al centro diverse esperienze  emotive e il linguaggio del rispetto, le regole di vita, la realtà da affrontare e raccontare fatta anche di intolleranza, violenze, delinquenza, bullismo.

Nello stesso quartiere è attiva la biblioteca comunale “G. Dorso”, frequentata da circa 8000 lettori l’anno ma manca soprattutto un programma d’interventi culturali volti ad orientare e stimolare gli abitanti, in particolare gli utenti in età scolare e prescolare, alla frequentazione ed all’uso della biblioteca come polo aggregativo e di promozione culturale.

Il lavoro culturale con i libri tiene presente i processi di rigenerazione urbana (come migliorare le città) ed è volto a trasformare il volto delle periferie, a partire dai bambini, in luoghi di aggregazione sociale attraverso, tra l’altro, interventi culturali e creativi. Come? Aumentando le iniziative culturali, artistiche, creative. Rendendo la comunità locale attiva e partecipe, protagonista del proprio quartiere, valorizzando la biblioteca scolastica o comunale. Favorendo la partecipazione dei cittadini anche promuovendo e producendo attività culturali e artistiche nei quartieri, con una forte attenzione anche alla valorizzazione dell’accesso culturale. Per questo proviniamo, da anni,  iniziative riservate ai giovani, e in particolare alle scuole di periferia della città. Perché leggere non è solo un dovere scolastico ma può essere motivo di divertimento e di condivisione. Per far questo sono state chiamate a intervenire figure professionali provenienti da ambiti e discipline molto diverse, tutti accomunati dalla capacità di saper coinvolgere bambini e ragazzi in modo mai noioso, senza perdere di vista la qualità dei contenuti trasmessi. Scienza, storia, letteratura, arti, sport, educazione civica, tutti raccontati attraverso la letteratura come valore sociale assoluto da condividere con gli studenti delle scuole. Alla luce di un programma così ricco e così rilevante dal punto di vista formativo desideriamo impegnarci nei confronti delle scuole di periferia della città, favorendone l’accesso e promuovendone la partecipazione.

La lettura ci apre un mondo nuovo, dove personaggi e intrecci narrativi ci invitano al viaggio. Un viaggio mentale fortemente legato alla comprensione di idee e emozioni. In questo senso, in merito allo stimolo  alla lettura,  un ruolo fondamentale viene svolto da docenti, insegnanti e genitori. E’ veramente importante che la scuola e la famiglia consentano a ciascuno di scoprire le motivazioni alla lettura; è proprio la pratica regolare della lettura che allena la capacità di leggere agevolmente. Per sollecitare l’interesse e la curiosità, il libro deve diventare nelle loro mani uno strumento magico e allettante, capace di introdurli nel mondo simbolico che è racchiuso nelle sue pagine, attraverso la relazione con l’adulto che lo propone. Un mondo fatto di emozioni, gioie, paure, fantasie, affetti, eventi, scoperte, come in fondo l’universo stesso del bambino.

L’offerta di lettura deve essere  molto vasta sia negli oggetti culturali che essa sottende e sia nelle forme materiali che  questi oggetti culturali  assumono (libri, giornali, riviste, manuali, CD-Rom, Internet, etc.).

Alcune riflessioni

Fascia 6-11

Va notato, sul totale di 15 domande del questionario, che non vi sono molte differenze per le due fasce di età (6/11 e 12/15), mentre come abbiamo visto i dati sulla lettura (come quelli relativi ad altri consumi culturali) mostrano una poca attenzione dei genitori al tema della promozione del libro mentre le ragioni addotte per non leggere sembrano più uniformi. Su un campione di 577 alunni il 63,3% hanno genitori che non leggono libri e, tra questi il 48,1 % possiedono pochi testi in casa e il 49,7 % non hanno nessuno quando leggono e il 35,5 % non si fanno aiutare nella scelta dei testi e libri, 69,1% non vanno in biblioteca o libri. Molti studenti ovvero il 69 % leggono il libri più volte.

Ovunque la mancanza di tempo risulta la risposta più “gettonata”, anche se si tratta probabilmente più di una percezione che di un dato di fatto reale (quasi identiche la percentuale di studenti adulti, che invece abbiamo visto sono caratterizzati da stili di vita culturale, rispettivamente, molto attivi e abbastanza passivi). Quasi nessuno degli intervistati ritiene che i libri siano troppo cari anche se va notato che questa motivazione ha maggior peso nei territori disagiati e con livelli di reddito più bassi. Il fatto induce a credere che si tratti di una mancanza di “disponibilità a pagare” più che di una risposta dovuta a prezzi di copertina troppo elevati e non alla portata di tutti, anche perché il prezzo medio dei libri e calato negli ultimi anni.

Fascia 12-15

Va tuttavia notato, sul totale di 18 domande del questionario, che non vi sono molte differenze per le due fasce di età (6/11 e 12/15), mentre come abbiamo visto i dati sulla lettura (come quelli relativi ad altri consumi culturali) mostrano una poca attenzione dei genitori al tema della promozione del libro mentre le ragioni addotte per non leggere sembrano più uniformi. Su un campione di 423 alunni il 62,8 % hanno genitori che non leggono libri e, tra questi il 37,5 % possiedono pochi libri in casa e il 77, 5 % legge molti libri di fiabe e miti, il 42,7 % dei ragazzi non si fanno aiutare nella scelta dei testi e libri, 51, 5 % non vanno in biblioteca o libri. Molti studenti ovvero il 58,1 % leggono il libri più volte.

Ovunque la mancanza di tempo risulta la risposta più “gettonata”, anche se si tratta probabilmente più di una percezione che di un dato di fatto reale (quasi identiche la percentuale di studenti adulti, che invece abbiamo visto sono caratterizzati da stili di vita culturale, rispettivamente, molto attivi e

abbastanza passivi). Quasi nessuno degli intervistati ritiene che i libri siano troppo cari anche se va notato che questa motivazione ha maggior peso nei territori disagiati e con livelli di reddito più bassi. Il fatto induce a credere che si tratti di una mancanza di “disponibilità a pagare” più che di una risposta dovuta a prezzi di copertina troppo elevati e non alla portata di tutti, anche perché il prezzo medio dei libri e calato negli ultimi anni.

Occorre che ogni bambino-lettore faccia delle esperienze diversificate. La lettura di testi letterari sollecita la soggettività, la sensibilità, la soddisfazione del lettore che è marcato dalla creazione di un universo interno di significati che lo porta a ri-leggere per ri-trovare il piacere. Con gli altri testi, più funzionali o documentali, leggere consente di realizzare un progetto e, quando la lettura avrà consegnato tutte le informazioni contenute nel testo, è del tutto inutile ritornarci salvo a voler confermare una determinata informazione o rifare tale operazione.

Un libro, quindi, può predisporre la mente a quel “movimento” di apertura al mondo – che è l’essenza della vita – e che può sintetizzare in un’unica matrice culturale le dicotomie che, a volte, esistono tra pensiero e prassi.

Al centro dell’interesse deve esserci la “persona umana”, in tutte le espressioni, ed è necessario scoprire i significati nuovi e più profondi che si presentano nel corso dell’esistenza.  Infatti, ogni volta che si approfondiscono le pagine di un libro,  si scopre qualcosa di nuovo.

Oggi il mondo (anche virtuale) ci offre luoghi diversi, tempi diversi e soprattutto forme nuove di narrazioni (mondo digitale). Il libro, al di là del mondo digitale/informativo,  rappresenta l’occasione per tornare liberamente sui sogni, sui desideri a lungo accantonati, a causa dei bisogni o degli obiettivi troppo spesso imposti dalle concrete circostanze della vita quotidiana.

Ciò che attira è senz’altro la varietà di argomenti e le ormai moltissime tipologie di strumenti che ci consentono di poter leggere ovunque e in qualsiasi momento. Per l’invito alla lettura occorre stimolare le passioni dei  bambini, ragazzi e  giovani.

Leggere fa bene non solo all’umore  ma anche alla comprensione e al funzionamento del mondo, del nostro essere qui nell’universo, alla mente.

La ricerca di Comer Kidd ed Emanuele Castano pubblicata su “Science” ha dimostrato  che la lettura di racconti di narrativa aiuta lo sviluppo della personalità, del mondo emotivo. Gli psicologici affermano che la giovinezza sta proprio nel mantenere in “allenamento” la mente, grazie alla lettura e alle storie narrate.

L’attività della lettura dovrebbe rientrare tra quelle di cura primaria del piccolo (“nutrirlo di parole”). La disponibilità di libri in casa, la familiarità con il loro contatto,  l’esempio dei genitori che leggono, l’abitudine di raccontare, discutere, scambiare idee e consigli sugli argomenti oggetto di lettura, sono tutte strategie valide per stimolare i bambini.

Il libro a questa età può essere foriero di esperienze sensoriali (tattili, visive, uditive) ma anche emozionali (sorpresa, paura) e morali (messaggi educativi).

La lettura deve essere un piacere, non un obbligo, ad esempio se il bambino perde la  concentrazione o si allontana non bisogna insistere; l’abitudine all’ascolto aumenterà poi la capacità di attenzione.

 

KUMTESË E Z. GIOVANNI DI COSTANZO – ANIMATOR/BOTUES

Da alcuni anni, in Italia, la promozione editoriale si trova a dover lavorare in modo differente.

Io svolgo, dopo anni di impegno come animatore culturale nel centro storico di Napoli, il lavoro di editore e libraio. Stampo e pubblico libri e poi gestisco un centro di cultura: caffe’ letterario. Per molti anni mi sono occupato di animazione culturale, laboratori per bambini, spettacoli di strada e di burattini, di  promozione della lettura per le scuole di Napoli.  Molte cose sono cambiate da quando ho iniziato a lavorare nel settore infanzia.

All’unità del passato, la concorrenza dell’online, il digitale e la riduzione degli spazi fisici in libreria destinati al libro, hanno contrapposto una frattura e messo in discussione prassi lavorative consolidate, così come è accaduto per molte professionalità nel mondo della cultura e non solo.

Senza dubbio il modo di lavorare è cambiato e potrebbe cambiare ancora più radicalmente. Ma credo che il ruolo di “animatore della lettura” e “promotore” siano entrambi fondamentali.

Oggi molte cose sono cambiate.  Basta pensare all’ e-book, all’acquisto on line dei libri e alle e-mail: un mezzo veloce di comunicazione che riduce notevolmente la necessità di incontri personali per discutere di questioni pratiche. Ciò significa anche che i librai hanno molta più possibilità di avere informazioni sulle novità in uscita rispetto a prima, tanto da rendere superflua quell’attività della rete vendita su alcuni autori.

Comunque penso che il problema principale sia la tendenza degli editori a rapportarsi a libri e autori usando concetti generici di business («passo di vendite», «target di lettori» e via dicendo) e metodi di vendita che la rivoluzione digitale ha reso obsoleti.

Oggi  la mission è quella di guadagnare la fiducia dei lettori, dei giovani lettori, comprendendo i loro “piaceri alla lettura”, i gusti, le tendenze: un legame fragile, che si costruisce a partire da un rapporto personale e diretto.

Un libraio, così come un lettore, riceve moltissimi stimoli oggi, spesso ciò accade freneticamente, attraverso informazioni che giungono in modalità multicanale.

Gli agenti e gli scrittori emergenti devono essere in grado di aiutarci nell’individuare percorsi, temi e informazioni focali sia su istanze legate ai singoli titoli che sulla produzione editoriale in maniera più ampia. Devono aiutarci a trovare le note giuste per coinvolgere i lettori, riportando alle case editrici i feedback che non sempre la rete restituisce in maniera veritiera. L’approccio fisico, integrato da quello online, credo resti sempre fondamentale.

Quello che accade per i librai nel loro rapporto con i lettori, credo accada anche per editori e agenti con le librerie. La sfida più urgente dovrebbe essere, a mio parere, rispondere a queste domande: come posso guadagnare la fiducia dei futuri lettori e come posso coinvolgerli?

In questo senso, investire maggiormente sulle occasioni che facilitano il contatto diretto tra editori e librai, tra pubblico e autori, sarebbe auspicabile.

Nella formazione delle nuove reti vendita, suggerirei agli editori un lavoro di squadra per puntare a una migliore comunicazione per le librerie. I promotori, in un’ottica professionalizzante, devono inquadrarsi nel necessario ripensamento delle informazioni utili ai punti vendita, diventando capaci di trasmettere e produrre valore attraverso un’approfondita conoscenza delle caratteristiche della lettura e del pubblico dei lettori.

SEGNALAZIONE INIZIATIVE LOCALI

Nel 2017  si è svolta una Fiera del Libro a Napoli. “Ricomincio dai Libri” Napoli.  Ricomincio dai libri, dopo tre edizioni in crescendo, si è spostata in un’altra città (San Giorgio a Cremano) della Campania.

L’iniziativa rappresenta un’occasione unica per il panorama editoriale, in quanto, restituisce una fiera del libro  a una realtà territoriale a lungo orfana di un evento del genere.   Il successo delle prime tre edizioni   ha visto negli anni accrescere il coinvolgimento del pubblico, oltre alla partecipazione  di editori e autori. Alla base di questo successo vi è il lavoro svolto da associazioni culturali e realtà produttive del territorio che hanno contribuito, con la propria presenza, alla valorizzazione del patrimonio materiale ed immateriale, anche in termini di sostegno di sviluppo economico.

Ricomincio dai Libri funge da unione tra chi fa cultura e chi ama fruire di essa: un anello che congiunge le varie discipline culturali (arte, lettura, scrittura, teatro, musica). Proprio per questo, l’impostazione della manifestazione è  inclusiva e non esclusiva.  Ricomincio dai Libri vede la partecipazione di editori che possono allestire uno spazio espositivo per la vendita e la promozione dei propri libri, autori emergenti e non. Non solo libri quindi, ma anche teatro, fotografia, danza, arte, reading, workshop di scrittura e lettura, laboratori, concerti ed eventi di supporto trasformeranno la fiera in una vera e propria festa. Ampi spazi  dedicati alle associazioni culturali, musicali, teatrali e ludiche che con i loro progetti animano la fiera donandole quel carattere fresco e innovativo diverso da tutte le altre fiere dedicate all’editoria.

Di recente il Comune di Napoli ha promosso il progetto Un lungo mare di libri – manifestazione d’interesse per la promozione e diffusione del libro sul Lungomare –  destinato ad editori, librai ed editori- librai aventi sede legale e/o ubicazione nella regione Campania. Il Comune di Napoli intende realizzare sul Lungomare per la promozione e diffusione del libro e della lettura:  una fiera del libro e della lettura che si terrà una domenica mattina al mese per 6 mesi a partire da domenica 19 aprile. Sarà a cura dell’amministrazione l’allestimento di n.20 stand in legno, da assegnare gratuitamente ad editori, librai, editori-librai. L’allestimento prevede un’area comune destinata agli eventi proposti. L’intera manifestazione Un lungo mare di libri  gode di una campagna promozionale dedicata con attività di ufficio stampa, comunicazione curata dal Comune di Napoli

No Comments

Sorry, the comment form is closed at this time.